قالَ الإمامُ الْحَسَنِ الْعَسْكَري - عليه السلام - : مَنْ لَمْ يَتَّقِ وُجُوهَ النّاسِ لَمْ يَتَّقِ اللهَ. «بحارالأنوار، ج 68، ص 336» امام حسن عسكري - عليه السلام - فرمودند: كسي كه در مقابل مردم بي باك باشد و رعايت مسائل اخلاقي و حقوق مردم را نكند، تقواي الهي را نيز رعايت نمي كند.

  • 73
  • 735
  • 43843
  • 116590
  • بازدید روز :
  • بازدید ماه :
  • بازدید سال :
  • بازدید کل :
دروس

درس تفسیر قرآن 91/01/30
مدرسه آیت الله خویی مشهد

چهار شنبه 30 فروردین 1391
     الحمد لله رب العالمين خير الصلوة و السلام علي خير خلقه حبيب اله العالم ابي القاسم محمد ص و علي آله آل الله و لعن الدائم علي اعدائهم اعداء الله من الآن الي يوم لقاء الله.
 اعوذ بالله من الشيطان الرجيم
 إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدي لِلَّتي‏ هِيَ أَقْوَم‏ [1]
 معنای تجلی حضرت حق
 در ارتباط با برسی آیات توحیدی در قرآن کریم به این بحث رسیدیم که در بعضی از آیات قرآن کریم بحث تجلی در ارتباط با حضرت حق مطرح شده است.
 در ارتباط با جریان حضرت موسی خداوند متعال در قرآن فرموده است: فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا [2] حال باید برسی شود که تجلی در این موارد به چه معنا می باشد
 معانی تجلی
 در جلسه قبل به پنج معنا برای تجلی اشاره شد که عبارتند از:
ظهور بعد الخفاء.
ظهور علت بوسیله معلولش که مرتبه ضعیف علتش می باشد.
تطور و تشعّب.
ظهور عظمت شیئی بوسیله آثار و آیاتش.
شدت ظهور شیئی برای انسان.
 همچنین در جلسه قبل اشاره شد که از بین این معانی، معنای چهارم و پنجم صحیح به نظر می رسد.
 تجلی حضرت حق به این معنا که خداوند متعال بوسله آیات و آثارش، عظمت و قدرت خود را آشکار ساخته است و یا به معنای شدت ظهور حضرت حق برای انسان از نظر معرفت قلبی و ایمان به قلب
 معنای تجلی در آیه فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا [3]
 از روایات متعدی چنین بدست می آید که تجلی در این آیه به معنای آشکار شدن عظمت و قدرت حضرت حق بوسیله آیات و آثارش می باشد و بعضی از روایات هم دلالت بر این دارند که تجلی در این آیه به معنای شدت ظهور بکار رفته است لذا مناسب است که این روایات مورد برسی قرار گیرند.
 نظر بعضی از مفسرین
 1- در تفسیر کنز الدقائق در ذیل این آیه چنین آمده است:
 فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ: ظهر له عظمته، و تصدّى له اقتداره و أمره [4]
 یعنی عظمت الهی ظهور پیدا کرد و اقدار حضرت حق و امر حضرت حق برای جبل به نمایش گذاشته شد.
 بعد از بیان این معنا، ایشان از تفسیر مجمع البیان در مورد این آیه چنین نقل می کنند:
 و في مجمع البيان و قيل: إنّ «تجلّى» بمعنى: جلّى، كقولهم: حدّث و تحدّث.
 في تقديره: جلّى ربّه أمره للجبل، أي: أبرزه من ملكوته للجبل ما تدكدكه به. و يؤيّده ما جاء في الخبر: أنّ اللّه- تعالى- أبرز من العرش مقدار الخنصر (انگشت کوچک) فتدكدك به الجبل.
 2- تفسیر تبیان
 و قوله «فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ» معناه ظهر بآياته التي أحدثها في الجبل لحاضري الجبل‏ [5]
 اما روایات
 1- در روایت طولانی که مامون از امام رضا علیه السلام سوالاتی کرده چنین آمده است:
 فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ بِآيَةٍ مِنْ آيَاتِه‏ [6]
 در این روایت از پنچ منعنای تجلی که ذکر کردیم تجلی را بر معنای ظهور عظمت حضرت حق بوسیله آیاتش تطبق داده است.
 2- أبي عبد الله ع قال إن الكروبيين قوم من شيعتنا من الخلق الأول جعلهم الله خلف العرش لو قسم نور واحد منهم على أهل الأرض لكفاهم ثم قال إن موسى لما سأل ربه ما سأل أمر واحدا من الكروبيين فتجلى للجبل فجعله دكا [7]
 حضرت می فرمایند خداوند قبل از خلقت حضرت آدم مخلوقاتی را خلق کرده است که این مخلوقات بسیار نورانی هستند و از شیعیان خاندان رسالت می باشند و بعد حضرت در ارتباط با تجلی در آیه مذکور فرمودند خداوند به یکی از این مخوقات خود امر کرد تا برای حضرت موسی تجلی کند.
 در این روایت نیز اشاره شده است که تجلی بوسیله مخلوق و آیتی از مخلوقات حضرت حق صورت گرفته است.
 3- عَنْ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى خَلَقَ نُورَ مُحَمَّدٍ مِنِ اخْتِرَاعِهِ مِنْ نُورِ عَظَمَتِهِ وَ جَلَالِهِ وَ هُوَ نُورُ لَاهُوتِيَّتِهِ الَّذِي تَبَدَّى وَ تَجَلَّى لِمُوسَى ع فِي طُورِ سَيْنَاءَ فَمَا اسْتَقَرَّ لَهُ وَ لَا أَطَاقَ مُوسَى لِرُؤْيَتِهِ وَ لَا ثَبَتَ لَهُ حَتَّى خَرَّ صَعِقاً مَغْشِيّاً عَلَيْه‏ [8]
 در روایت اول مخلوقی که با آن تجلی صورت گرفته بود یکی از کروبین معرفی شد اما در این روایت اشاره شده است که خداوند با نور پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تجلی کرده است که این مطلب باید سر جای خودش برسی شود.
 4-فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَ إِنَّمَا طَلَعَ مِنْ نُورِهِ عَلَى الْجَبَلِ كَضَوْءٍ يَخْرُجُ مِنْ سَمِّ الْخِيَاطِ [9] ‏
 با توجه به این نکته که خداوند متعال مرکب نیست و تبعیض در مورد او معنا ندارد واضح است که مراد از نور حضرت حق، همان آیات او می باشند.
 5- حضرت امیر المومنین علیه السلام بعد بیان مطالبی در عظمت قرآن کریم می فرمانید:
 فَتَجَلَّى سُبْحَانَهُ لَهُمْ فِي كِتَابِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونُوا رَأَوْهُ بِمَا أَرَاهُمْ مِنْ قُدْرَتِهِ وَ خَوَّفَهُمْ مِنْ سَطْوَتِهِ وَ كَيْفَ مَحَقَ مَنْ مَحَقَ بِالْمَثُلَاتِ وَ احْتَصَدَ مَنِ احْتَصَدَ بِالنَّقِمَاتِ [10]
 حضرت می فرمایند تجلی خداوند متعال به نشان دادن عظمت خودش، با نشانه های قدرتش صورت گرفته است و بدین وسیله خلق را تخویف کرده است و در قرآن اشاره شده است که چگونه اقوامی را که مستحق عذاب و نابودی بودند، بوسیله بلاها و عذابها نابود ساخته است.
 مرحوم صدوق رحمة الله علیه -به نقل مرحوم مجلسی در بحار- در مورد این آیه چنین می فرمایند:
 وَ أَمَّا قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ فَمَعْنَاهُ لَمَّا ظَهَرَ عَزَّ وَ جَلَّ لِلْجَبَلِ بِآيَةٍ مِنْ آيَاتِ الْآخِرَةِ الَّتِي يَكُونُ بِهَا الْجِبَالُ سَرَاباً وَ الَّذِي يَنْسِفُ بِهَا الْجِبَالُ نَسْفا [11]
 خلاصه بحث:
 با توجه به روایاتی که ذکر شد مشخص شد که تجلی در این آیه به معنای ظهور عظمت و قدرت حضرت حق بوسیله آیاتش می باشد که در بعضی این آیه، یکی از کروبین معرفی شده بود و در بعضی دیگر نور حضرت محمد صلی الله علیه و آله معرفی شده است.

[1] - اسراء آیه 9
[2] اعراف آیه ا143
[3] همان
[4] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، ج‏5، ص: 170
[5] التبيان في تفسير القرآن، ج‏4، ص: 536
[6] بحارالأنوار ج : 11 ص : 82
[7] بصائرالدرجات ص : 70 ذیل باب 6 ح 2
[8] بحارالأنوار ج : 35 ص : 28
[9] بحارالأنوار ج : 4 ص : 55
[10] بحارالأنوار ج : 18 ص : 221
[11] بحارالأنوار ج : 4 ص : 46